21 - Herman Willem Daendels en Hans Redeker

Herman Willem Daendels (1762-1818) was een van de meest spraakmakende Nederlandse politici in een revolutionair tijdperk.

    Als zoon van een van de bestuurders van zijn geboorteplaats Hattem (Gelderland), studeerde hij met succes rechten aan de universiteit van Harderwijk. Een benoeming door stadhouder Willem V bleef echter uit.

    De jongeman kwam in opstand, werd een vooraanstaande patriot. Na de inval van de Pruisische troepen in 1787 moest hij uitwijken naar Frankrijk, waar twee jaar later de revolutie uitbrak. Als hoge militair in het revolutionaire Franse leger hielp hij mee om Willem V uit ons land te verdrijven. Onder Franse supervisie speelde Daendels een essentiële rol in de Nederlandse politiek. In 1798 was hij verantwoordelijk voor twee staatsgrepen. De Fransen stuurden hem anno 1807 naar Oost-Indië – om er de Franse belangen te behartigen. Napoleon riep hem in 1810 terug en nam hem mee op zijn veldtocht naar Rusland.

    Na het einde van het Franse keizerrijk werd Willem Frederik, zoon van de laatste stadhouder, koning der Nederlanden. Willem I stuurde Daendels naar een ongure kust van Afrika, Elmina, waar hij in 1818 kwam te overlijden. Aldus zijn leven in een notedop.

Daendels

Paul van ’t Veer

In 1963 publiceerde journalist Paul van ‘t Veer de betrekkelijk kleine biografie Daendels. Maarschalk van Holland. Het boek werd lange tijd als een standaardwerk van een enigszins vergeten periode gezien. Het duurde enkele decennia vóór er meer belangstelling kwam voor de patriotten en Nederland in de Franse tijd. Nieuw onderzoek kwam op gang. Het Rijksmuseum organisseerde een tentoonstelling in 1991.

    Nog vóór ik in 1995 geschiedenis ging studeren, had ik [HK] me al verdiept in de persoon Daendels. Ik vond het een fascinerende man en schreef over hem in 2000 mijn eindscriptie, met name over zijn optreden in Indië, veelal op Franse bronnen. Als het gelegen had aan Leonard Blussé, de Leidse hoogleraar bij wie ik afstudeerde, zou ik mijn onderzoek voortzetten, dat dan zou eindigen in een nieuwe biografie (proefschrift). Wegens gebrek aan financiële sponsoring kwam het daar niet van.

    Het duurde tot 2025 voor Daendels. De kleine Napoleon verscheen. Het boek is geschreven door Hans Redeker, die mij op 13 juni 2026 over zijn leven vertelde. In dit artikel baseer ik me op ons gesprek in Oegstgeest.

Hans Redeker

Hans Redeker werd op 27 oktober 1945 te Haarlem geboren, in de hongerwinter verwekt. Zijn ouders – vader was loodgieter – hadden een meisje verwacht en geen voornaam bij de hand. Van de vroedvrouw hoorden ze dat haar zoon Hans heette. Dat vonden ze zo’n mooie naam dat ze hun (oudste) zoon niet vernoemden, maar hem gewoon Hans noemden.

    Hans functioneerde goed op school. Op zijn vijftiende (hij was nog leerplichtig) haalde hij zijn mulo-diploma en ging verder bij de HBS op het christelijk lyceum. Zijn favoriete vakken waren Duits en geschiedenis.

    Toen hij, 18 jaar, het HBS-A diploma op zak had, wilde zijn vader hem naar de PABO (kweekschool) sturen. Dat was niet aan hem besteed. Hans vond dat hij lang genoeg ‘geleerd’ had en wilde wel eens aan de slag. Bij zijn werk deed hij toch nog een studie erbij – om registeraccountant te worden. Na het behalen van zijn SPD zette hij echter een punt achter deze studie.

    Hans trad als accountant in dienst bij het internationale architecten bureau Fluor, waar hij niet alleen vier jaar werkte, maar ook zijn vrouw Grace (Philippus) leerde kennen – de assistente van zijn chef.  Grace is van Indische afkomst, op het eiland Borneo geboren. Hans en Grace kregen een dochter: Irene.

Telegraaf

In 1973 solliciteerde Hans met succes bij de Telegraaf. Hij maakte een mondelinge overeenkomst, maar de bevestiging van het gesprek bleef uit. Bij navraag bleek dat de aanstellingsbrief naar een ander adres was gestuurd. Gelukkig kwam het goed en zo kwam hij als controller terecht op de interne financiële controle.

    Dat jaar was de Telegraaf nog gevestigd op de Nieuwezijds Voorburgwal, midden in de stad. Dat duurde niet lang. Binnen een jaar verhuisde de grootste krant van Nederland naar een nog tamelijk leeg bedrijventerrein in Sloterdijk. De huizen in Haarlem waren toen al duur, dus werd er voor 140.000 gulden een nieuwbouw huis gekocht in Hoogkarspel – niet ver van Enkhuizen. Met drie collega’s deed hij aan carpoolen, later was er een goede treinverbinding.

Zoals eerder gezegd, Hans werkte als financiële man bij een spraakmakende krant met een enorme oplage: 800.000 exemplaren. De machines waar het bedrijf over beschikte konden de krant (op zaterdag) niet meer dan 132 pagina’s dik maken. Meer zat er technisch gezien niet in. De krant was zo succesvol dat de adverteerders in de rij stonden om zich in de zaterdageditie te manifesteren, zo maakte Hans het mee. Het geld klotste tegen de plinten, is een hedendaagse omschrijving van dit fenomeen.

    Het gevolg laat zich raden. Prominente journalisten als bijvoorbeeld Henk van der Meyden beschikten over een nagenoeg onbeperkt budget, wist Hans. In de popmuziek maakte hij mensen mee als Jip Golsteijn, Peter Horvers en de onlangs overleden Berry Zand Scholten.

    Door de komst van het internet kelderde de oplage van alle kranten. Het personeelsbestand werd kleiner en kleiner. Menigeen verdween in een afvloeiïngs- of vut-regeling, ook bij de Telegraaf. Hans wist de dans te ontspringen. Tot zijn 62ste bleef hij werkzaam bij het concern. In totaal was hij er 35 jaar werkzaam.

Hans Redeker

Werken en studeren

Dochter Irene was aan een studie rechten begonnen. Toen ze daarmee ophield, wilde ze haar studieboeken wegdoen. Dat gebeurde niet. Hans nam haar boeken over en begon (in deeltijd) een academische studie bij de Open Universiteit in Heerlen. Af en toe was er een studiedag in Noord-Holland, maar veelal zat hij alleen over de teksten gebogen. In zeven jaar legde hij 38 tentamens af, voor hij zich meester in de rechten kon noemen.

    In zijn academische eindscriptie onderzocht hij de staatsrechtelijkheid (souvereiniteit) van het huis van Oranje – tot ver terug in de geschiedenis. Het was een flinke scriptie. In plaats van de vereiste 75 pagina’s leverde hij er een veelvoud van aan. Hij had degelijk onderzoek gedaan.

Daendels

Redeker was intussen een verwoed lezer van onderwerpen over de geschiedenis geworden. In het Historisch Nieuwsblad las hij over Herman Willem Daendels, van wie al zo lang geen nieuwe biografie was verschenen. Was dat – na zijn pensionering – geen mooi onderwerp?

    Door op het internet te zoeken vond hij de artikelen die ik [HK] er tot dan toe op geplaatst had. Het contact was snel gelegd. Na wat gesprekken besloten we om samen aan de slag te gaan. Gebleken was dat uitgeverij VanTilt in Nijmegen enigszins gespecialiseerd was in boeken over de tijd van de patriotten en de inval van de Fransen, aan het einde van de achttiende eeuw. De uitgever, Marc Beerens, toonde grote belangstelling om zijn collectie over dat onderwerp met een biografie van Daendels uit te breiden. Het boek moest niet te dik zijn, legde hij bij een eerste ontmoeting uit.

    Hans en ik brachten hem op de hoogte van onze ideeën. Wij hadden het idee dat de geschiedschrijving over Herman Willem Daendels tot dan toe vooral betrekking had op zijn rol in de Nederlandse politiek en dat zijn optreden – mede daardoor – veelal kritisch, te kritisch, beschouwd was. De historici hadden te weinig (Frans) archiefonderzoek gedaan om de Hattemer, de Geldersman, in een internationaal perspectief te plaatsen. Althans dat was onze mening.

    Daendels voelde zich in zijn brieven en optreden vooral betrokken bij de Franse ontwikkelingen, de geslaagde revolutie van 1789, de internationale expansie van die revolutie en de aanpak van een autocraat, Napoleon, consul en vervolgens keizer van de Fransen.

Staatsgreep in 1798

Marc Beerens zag onze benadering helemaal zitten, liet hij weten. Met dat positieve uitgangspunt gingen wij aan de slag. Hans had een bijzondere aanpak. In plaats van archieven te bezoeken of het internet te verkennen, ging hij op zoek naar oude boeken, die hij nagenoeg allemaal aanschafte. In zijn woning aan het Spaarne in Haarlem groeide zijn collectie.

    Intussen was het 2020 geworden. Na het overlijden van mijn Greetje, op 10 januari, kwam ik alleen te staan en brak de corona-crisis uit. Maar nog vóór die tijd hadden we een nieuwe ontmoeting met de uitgever. Beerens had zich met zijn uitgeverij VanTilt aangesloten bij het grotere Boom-concern. Bovendien liet hij zich adviseren door (voormalig) hoogleraar Niek van Sas. Die had het niet zo op met onze ideeën, werd al gauw duidelijk. Van Sas had vooral belangstelling voor hetgeen Daendels met zijn twee staatsgrepen anno 1798 in Nederland teweeg had gebracht. Hij moedigde ons nadrukkelijk aan om langdurig archief-onderzoek over die kwestie te verrichten.

Het boek van Hans Redeker

We zaten weldra niet meer op hetzelfde spoor. Bovendien was archief-onderzoek door de corona crisis lange tijd niet mogelijk.

    Dat bleek met name toen Hans een door hem geschreven concept-tekst naar de uitgever stuurde. Die werd niet positief beoordeeld, misschien wel na overleg met de hoogleraar.

    Voor mij was de maat vol – ook al door de moeilijke omstandigheden waarin ik terecht was gekomen. Hans en ik spraken af dat hij zonder mij verder zou gaan, maar we hielden wel regelmatig contact. Hans was een van de weinigen die het aandurfden om mijn woning in Oegstgeest te bezoeken.

Redeker ging gewoon door – op zijn manier. Hij houdt ervan om een tekst eerst met de hand te schrijven (ik moest denken aan Lou de Jong, die op een identieke manier te werk ging) en die vervolgens op zijn pc te zetten.

    Toen uitgever Beerens steeds verder afhaakte, zocht hij verder op basis van de uitgewerkte concept-tekst. Hij schoot meteen raak bij uitgeverij Aspekt. Pierik senior, de eigenaar, las het script in één adem uit en liet weten dat hij het boek, het concept zoals het was, in de handel wilde brengen. Na correctie van de drukproeven verscheen Herman Willem Daendels. 1762-1818. De kleine Napoleon in 2023. Het boek is inmiddels opgenomen in de Daendels-literatuurlijst van wikipedia.

AI-recensie in 2026

In het AI-overzicht op het internet is te lezen dat het boek van Redeker een genuanceerd en evenwichtig licht werpt op een van de meest controversiële en kleurrijke figuren uit de Nederlandse geschiedenis.

    Dankzij artificial intelligence kun je in 2026 te weten komen: “Redeker beschrijft Daendels niet louter als een held of schurk, maar als een opportunistische ‘kameleon’ die zich razendsnel aanpaste aan veranderende politieke omstandigheden om zijn hachje te redden. Het boek volgt zijn begintijd als overtuigd patriot en revolutionair die streed voor een Nederlandsde democratie, tot zijn machtsovername en autoritaire optreden als gouverneur-generaal van Nederlands-Indië. Het schetst een compleet beeld van hoe zijn soms controversiële daden in zowel binnen- als buitenland werden ontvangen”.

Dirk van Hogendorp

Uit eigen ervaring weet ik dat je tijdens een intensief onderwerp over het leven van een interessant iemand allerlei andere personen vindt, waarvan je denkt: daar zou ik wel meer van willen weten. Maar om bij de les en je onderwerp te blijven, moet je je niet te veel laten afleiden van wat je echt voor ogen staat. Dat kan later nog eens, denk je dan.

    Zo ging het ook bij Hans. Nadat hij de tekst van het boek over Daendels voltooid had, besloot hij zich te gaan verdiepen in het bijzondere leven van Dirk van Hogendorp, broer van Gijsbert Karel van Hogendorp, de staatsman die een niet onbelangrijke rol speelde bij het tot stand komen van het koninkrijk der Nederlanden na de val van Napoleon in de slag van Waterloo.

    Opnieuw schafte hij oude, historische boeken aan en verslond die. Bij Aspekt hadden ze – op basis van zijn Daendels-aanpak – meteen belangstelling in een nieuwe biografie over Dirk van Hogendorp (1761-1822).

Onlangs verscheen Dirk van Hogendorp. Van gouverneur in Indië tot banneling in Brazilië. De conclusie van zijn onderzoek zette Redeker uiteen op de omslag: “Dirk van Hogendorp is een man geweest met grote veelzijdige capaciteiten. Dit blijkt uit de verschillende posities, die hij heeft bekleed in de Nederlandse en Franse geschiedenis.

    Hij was als militair opgeleid in het Pruisische leger, gouverneur geweest in Oost-Indië, minister van oorlog onder Lodewijk Napoleon en ambassadeur in Sint-Petersburg en Wenen. In Franse dienst heeft hij onder keizer Napoleon deelgenomen aan diens Russische veldtocht en is gouverneur geweest in Hamburg.

    Door zijn nationalisatie tot Fransman was hij in Holland onder koning Willem I niet langer welkom en ook in Frankrijk kon hij na de verbanning van Napoleon niet langer blijven. Hij vertrok als banneling naar Brazilië, waar hij eenzaam stierf in 1822”.

Hans Redeker is redelijk positief over Dirk van Hogendorp: “Tot zijn grootste verdienste behoort zijn felle oppositie tegen het conservatieve VOC-bestuur in Indië. Met zijn voorgestelde bestuurlijke en economische hervormingen, waarmee hij zijn tijd ver vooruit was, maakte hij met zijn onstuimige karakter veel vijanden. Toch heeft hij aan de basis gestaan van de verdere ontwikkeling van Nederland als koloniale mogendheid”.

    Van Hogendorp heeft zich tijdens zijn leven niet gerealiseerd dat we ons volgens hedendaagse activisten in 2026 moeten schamen voor hetgeen een paar eeuwen geleden heel gewoon was.

Gustaaf Willem van Imhoff (1707-1750)

Hans Redeker kreeg de smaak steeds meer te pakken. Met uitgever Pierik (in Soesterberg) raakte hij via het internet (ze hebben elkaar nooit ontmoet, zo gaat dat) in contact over het idee om nóg een boek te schrijven, dit keer over Gustaaf Willem van Imhoff, die in Duitsland geboren werd en in Batavia, de hoofdstad van Oost-Indië op Java, overleed.

    Pierik moedigde Redeker aan om het boek te schrijven. Hij had toevallig zelf in de Haagse Van Imhoffstraat gewoond. Zo gebeurt het wel vaker in creatieve processen. Toeval speelt een veel grotere rol dan menigeen beseft – of toegeeft.

    Hans had zijn collectie oude boeken via marktplaats en andere sites inmiddels weer verder uitgebreid – ook met boeken vol historische landkaarten. Die bleken bij Van Imhoff goed van pas te komen. Ook zijn derde biografie – inmiddels is hij al over de helft gevorderd – heeft hij weer met de hand geschreven. Hans vertelde me vol vuur over Imhoffs strijd met gouverneur-generaal Adriaan Valckenier (1695-1751), de Chinezen-moord in Batavia (1740) en zijn adequate optreden in de toenmalige Nederlandse kolonie Ceylon.

    Tijdens ons recente gesprek bleek dat hij zich inmiddels helemaal in het onderwerp heeft vastgebeten. Het ziet er dan ook naar uit dat zijn derde boek nog voor het einde van dit jaar bij Aspekt zal gaan verschijnen. Hij is van plan om daarna met schrijven te stoppen – althans voorlopig. Als gevolg van zijn intensieve ‘productie’ heeft hij zich zo zeer gespecialiseerd in het lezen van bruikbare teksten – zo gaat dat – dat hij allerlei verwante onderwerpen tot zijn spijt ongemoeid heeft moeten laten.

Gustaaf Willem van Imhoff

Aan het einde van ons gesprek bleek dat Redeker weinig bewondering had voor de VOC-bestuurders die, ver weg van Nederland, persoonlijk flink wisten te graaien op de plekken waar ze geacht werden namens de Verenigde Oost-Indische Compagnie handel te drijven. Ze verdienden kapitalen terwijl het bedrijf langzaam naar de knoppen ging en in 1800 definitief opgeheven werd. De toplaag van de VOC op Java (en de inlandse vorsten) leidde een gerieflijk bestaan en liet zich omringen met een grote hoeveelheid personeel, dat gedeeltelijk uit slaven bestond. Slavernij was de gewoonste zaak van de wereld in Oost-Indië. Daar een einde aan maken was geen optie. Waarom zou je dat doen.

slavernij in Batavia, 1780

Van Hogendorp probeerde wel een eind te maken aan de corruptie die hij in Azië aantrof – vergeefs. Daendels, een man met een sterke persoonlijkheid, wist in korte tijd wél de bezem te halen door wat hij als misstanden zag. Zo keek Hans Redeker terug op wat hij de afgelopen jaren met veel lezen en schrijven is gaan vinden.

Harry Knipschild

16 juni 2026