42 - Peter Stuyvesant, niet de laatste gouverneur van Nieuw Nederland

De meeste Nederlanders zijn er trots op dat New York ooit een stukje Nederlands grondgebied geweest is. New York heette halverwege de gouden eeuw gewoon ‘Nieuw Amsterdam’; Harlem, Brooklyn en Blommingdale zijn genoemd naar Haarlem, Breukelen en Bloemendaal. In New York en verre omstreken werd tot ver in de negentiende eeuw de Nederlandse taal gesproken.

   En hebben we niet allemaal geleerd dat Nieuw Amsterdam in 1664 aan de Engelsen werd overgedragen door Peter Stuyvesant, de man die door de Amerikanen vereeuwigd is op de verpakking van het gelijknamige merk sigaretten?

   Was dat wel zo?

Henry Hudson

In 1609 ging de Engelsman Henry Hudson in opdracht van de Verenigde Oost-Indische Compagnie op zoek naar een noordelijke route om China en andere exotische streken te bereiken. In plaats van China vond hij de regio die nu bekend staat als de staat New York.

   In zijn voetspoor trokken zoveel ‘Nederlanders’ met hun slaven naar dit gebied dat het al snel bekend werd als ‘Nieuw Nederland’. Ze gingen er handel drijven en landbouwgronden ontginnen. Hun belangrijkste vestigingsplaatsen werden Beverwijk en Nieuw Amsterdam. Van de indianen kochten ze voor zestig gulden het eiland Manhattan.

West-Indische Compagnie (WIC)

We herdenken in 2002 dat vierhonderd jaar geleden, in 1602, de VOC werd opgericht. De VOC richtte zich op het verre oosten. Negentien jaar later, in 1621, richtten Hollandse en Zeeuwse ondernemers voor het westelijk halfrond de West-Indische Compagnie (WIC) op. De eerste gouverneurs waren mannen als Cornelis Mey, Willem Verhulst, Peter Minuit, Wouter van Twiller en Willem Kieft.

   De WIC was lang niet zo succesvol als de VOC. In 1624 werd voor 27.000 gulden aan bevervellen en timmerhout vanuit Nieuw Nederland uitgevoerd, een bedrag dat drie jaar later zelfs verdubbeld kon worden. Maar het was toch in de marge. Een eenmalig uitschieter was het jaar 1629, toen Piet Hein erin slaagde de Spaanse zilvervloot te kapen.

Peter Minuit

Peter Stuyvesant

De WIC had te kampen met grote moeilijkheden. De indianen waren niet altijd even meegaand en hetzelfde gold voor de blanke onderdanen van de compagnie. Die legden zich maar niet neer bij het handelsmonopolie dat de WIC zo veel mogelijk probeerde te handhaven.

   In 1645 stuurde de WIC een sterke man als nieuwe gouverneur naar Nieuw Amsterdam. Peter Stuyvesant (geboren in Scherpenzeel) had zich waargemaakt op Curaçao en had – ten koste van een been – gevochten om het eiland Sint Maarten.

   Stuyvesant stond in Nieuw Amsterdam bekend als een dictator en het kostte hem veel moeite om de macht van de WIC in de Nederlandse ‘kolonie’ te handhaven. In 1652 werd het handelsmonopolie beperkt tot de bevervellen uit het achterland van Beverwijk. Maar drie jaar later veroverde hij wel nog even de Zweedse kolonie die nu de staat New Jersey is.

In het thuisland moest de Republiek intussen een machtsconflict uitvechten met de Engelsen. In de zeventiende eeuw waren er maar liefst drie Nederlands-Engelse zee-oorlogen. In Europa liepen die vaak goed af voor de Republiek – een van de ‘heroïsche’ overwinningen is de tocht naar Chatham van Michiel de Ruyter.

Maar in die zelfde periode gaf de Engelse koning, Charles II, aan zijn broer James, hertog van York en Albany, het Nederlandse gebied aan de Hudson cadeau. Dat gebied was immers ontdekt door de Engelsman Henry Hudson, dus de Nederlanders hadden daar niets te zoeken.

   James Stuart rustte een vloot uit, die in 1664 voor de kust van Nieuw Nederland verscheen. De inwoners van Nieuw Amsterdam dwongen hun gouverneur Peter Stuyvesant om het gebied aan de Engelsen over te geven – dan waren ze eindelijk af van het keurslijf van de WIC.

   De overgave werd formeel bekrachtigd in het verdrag van Breda (1667), waarbij Nederland als compensatie het veel rijkere tropische Suriname toegespeeld kreeg.

Peter Stuyvesant

In de meeste geschiedenisboeken houdt het verhaal nu op. Peter Stuyvesant was de laatste ‘Nederlandse’ gouverneur. Nieuw Amsterdam werd New York, Beverwijk werd Albany. Maar het verhaal hield nog lang niet op.

De volgende oorlog tussen de Nederlanders en de Engelsen vond plaats in het rampjaar 1672. Het ‘war theatre’ strekte zich uit over de Atlantische Oceaan. Een gecombineerde Hollands-Zeeuwse vloot onder leiding van Cornelis Evertsen (‘Kiss - Cees - the Devil’) en Jacob Benckes bracht in juli 1673 de Engelsen een grote maritieme nederlaag toe en heroverde Nieuw Nederland.

   De naam New York verdween weer uit het woordenboek en de regio werd nu omgedoopt in Nieuw Oranje. Nieuw Oranje kreeg natuurlijk ook een nieuwe gouverneur – dat werd Antonie Colve, de opvolger derhalve van Peter Stuyvesant.

   Oorlogen worden echter veelal beslist aan de onderhandelingstafel. Bij de vrede van Westminster in 1674 gaf Nederland de regio voor de tweede maal aan de Engelsen prijs.

Willem III

In 1688 kwam de hertog van York en Albany ten val in de zogenaamde ‘Glorious Revolution’. Als koning James II Stuart voerde hij een te katholieke koers en daar kwamen zijn onderdanen tegen in opstand. In de plaats van James II wist de Nederlandse protestantse stadhouder Willem III, samen met zijn vrouw Mary Stuart, de Engelse troon te veroveren. Ook deze oorlog sloeg over naar Amerika. Nederlanders onder leiding van de protestant Jacob Leisler grepen tijdens ‘King William’s War’ de macht: Nieuw Nederland hoorde vanaf 1688 weer bij Nederland!

Willem III was nu tegelijk stadhouder van de Nederlandse Republiek en koning van Engeland. En hij was soms gedwongen om pijnlijke keuzes te maken. Voor hem was het belangrijk om zich sterk te maken voor de Engelse troon. Derhalve nam hij, de Nederlandse stadhouder, in 1691 de beslissing om Nieuw Nederland definitief toe te wijzen aan Engeland. Jacob Leisler, de échte laatste Nederlandse gouverneur moest verdwijnen. Zevenentwintig jaar na de overgave door Peter Stuyvesant, nadat Nieuw Nederland vijf keer van eigenaar was veranderd, werd Nieuw Amsterdam pas écht New York…

Jacob Leisler

Harry Knipschild

December 2002, 20 januari 2026

Dit korte artikel werd januari 2003 gepubliceerd in het tijdschrift van de vereniging Nederland-Verenigde Staten